راهنمای خرید
خاموت‌گذاری و خم میلگرد
7 دقیقه مطالعهبروزرسانی ۳ مهر ۱۴۰۵
خاموت‌گذاری دقیق و رعایت ضوابط خم میلگرد، نقش مستقیمی در تحمل نیروهای برشی سازه بتنی و جلوگیری از کمانش میلگردهای طولی در زمان زلزله دارد.
مهندس ناظر در زمان بازرسی آرماتوربندی تیر و ستون، ابعاد قرقره خم، زاویه قلاب انتهایی و فواصل خاموتها در نواحی بحرانی را بر اساس مبحث نهم مقررات ملی ساختمان کنترل می‌کند.
نقش خاموت در عملکرد لرزه‌ای تیر و ستون بتنی
در طراحی سازه‌های بتن آرمه، میلگردهای طولی مسئولیت تحمل نیروهای خمشی را بر عهده دارند، اما بدون حضور خاموت، این میلگردها تحت فشارهای سنگین دچار کمانش جانبی می‌شوند. خاموت به عنوان آرماتور عرضی، هسته بتن را محشور نگه می‌دارد و شکل‌پذیری مقطع را در برابر تکان‌های شدید زلزله به شدت افزایش میدهد.
علاوه بر مهار جانبی، مقاومت برشی تیرها و ستون‌ها تا حد زیادی به تراکم و نحوه قرارگیری این آرماتورهای عرضی وابسته است. انتخاب صحیح سایز و آلیاژ مناسب برای ساخت میلگرد خاموت اهمیت زیادی در فرآیند خم‌کاری دارد، زیرا فولادهای خشک‌تر در هنگام ایجاد زاویه‌های تند دچار آسیب ساختاری می‌شوند. برای تهیه مقاطع استاندارد ساختمانی می‌توانید مشخصات فنی را در بخش دسته‌بندی میلگرد بررسی کنید.
انتخاب رده فولاد و سایز مناسب برای خاموت
میلگرد خاموت معمولاً در سایزهای ۸ و ۱۰ میلی‌متر تولید و مصرف میشود. استفاده از سایزهای بالاتر تنها در تیرهای با ابعاد بزرگ و بارگذاری‌های خاص صنعتی دیده میشود. رده فولادی استاندارد برای خم‌کاری، مقاطع A2 هستند که شکل‌پذیری مناسبی دارند و در اثر خم شدن تا زاویه ۱۳۵ درجه دچار ترک‌خوردگی مویی نمی‌شوند.
به کار بردن میلگردهای رده A3 یا A4 به عنوان خاموت یک خطای اجرایی رایج است. این مقاطع تنش تسلیم بالاتری دارند اما به دلیل کربن بیشتر و انعطافپذیری کمتر، حین خمش دچار ریزترک در ناحیه انحنا می‌شوند. بازرسان سازه با مشاهده شکسته شدن آج‌ها یا تغییر رنگ در محل خم، سریعاً دستور تعویض خاموتها را صادر می‌کنند.
ضوابط قطر قرقره و نحوه خم میلگرد
یکی از مهم‌ترین بخش‌های خم میلگرد که ناظران مقیم روی آن حساسیت دارند، قطر پین یا قرقره دستگاه خم‌کن است. طبق الزام مبحث نهم، قطر قرقره خم برای میلگردهای با قطر ۱۶ میلی‌متر و کمتر نباید از ۴ برابر قطر میلگرد کمتر باشد. به عنوان مثال برای میلگرد سایز ۱۰، حداقل قطر قرقره خم باید ۴۰ میلی‌متر باشد.
خم کردن میلگرد با آچار عجل دستی روی لبه تیز میز کارگاهی، تمرکز شدیدی از تنش در نقطه خم ایجاد می‌کند. این کار باعث ایجاد میکروترک‌های سطحی در جدار بیرونی خم شده و تحت بارگذاری برشی، خاموت دقیقاً از همان نقطه گسیخته میشود. برای محاسبه دقیق وزن و تعداد شاخه‌های مورد نیاز قبل از سفارش، ابزارهای محاسبه وزن آنلاین در دسترس آرماتوربند و سرپرست کارگاه قرار دارد.
- شعاع خمش استاندارد — حداقل قطر قرقره برای سایزهای تا ۱۶ برابر ۴ برابر قطر و برای سایزهای بالاتر برابر ۶ برابر قطر میلگرد است.
- سرعت خمش — خم‌کاری باید به صورت یکنواخت و بدون ضربه ناگهانی انجام شود تا ساختار کریستالی فولاد آسیب نبیند.
- ممنوعیت باز و بستن خم — باز کردن میلگرد خم‌شده و خم‌کاری مجدد آن به هیچ وجه مجاز نیست و مقاومت را تا نصف کاهش میدهد.
جزئیات قلاب انتهایی و طول مهاری خاموت
در مناطق با خطر زلزله‌خیزی متوسط و بالا، خم ۹۰ درجه ساده در انتهای خاموت قابلیتی برای مهار بتن پس از ریختن کاور ندارد. با وقوع زلزله و ریزش کاور بتنی، قلاب ۹۰ درجه باز شده و ستون به سرعت فرومی‌ریزد. به همین دلیل آیین‌نامه بتن، اجرای قلاب انتهایی با زاویه ۱۳۵ درجه را الزامی کرده است.
امتداد مستقیم قلاب پس از خم ۱۳۵ درجه، که به عنوان طول مهاری قلاب عمل می‌کند، باید حداقل ۱۰ برابر قطر میلگرد یا ۷۵ میلی‌متر باشد. برای میلگرد سایز ۱۰، این طول مستقیم باید حداقل ۱۰ سانتی‌متر باشد تا خاموت بتواند نیروی کششی ایجادشده در اثر برش را به درون هسته بتن منتقل کند.
تراکم و فواصل خاموت در ناحیه بحرانی
در دو سر تیرها و ستون‌ها که محل اتصال به گره است، ناحیه بحرانی لرزه‌ای تعریف میشود. در این فواصل، گشتاور و نیروی برشی ناشی از تکان‌های جانبی به حداکثر مقدار خود می‌رسد. فاصله خاموتها در این نواحی باید به نصف فاصله خاموت‌گذاری در ناحیه میانی کاهش یابد تا از کمانش آرماتورهای طولی جلوگیری شود.
طول ناحیه بحرانی معمولاً به اندازه ارتفاع مفید مقطع یا یک‌ششم ارتفاع آزاد ستون در نظر گرفته میشود. ناظر سازه حتماً متراژ دقیق ناحیه بحرانی و چیدمان یکنواخت خاموتها را چک می‌کند. همچنین چرخشی قرار دادن محل قلاب‌ها در گوشه‌های مختلف الزامی است تا خط ضعفی در یک ضلع ستون ایجاد نشود.
ممنوعیت جوشکاری و خطاهای رایج در کارگاه
در برخی کارگاه‌ها برای افزایش سرعت اجرای آرماتوربندی، به جای استفاده از سیم مفتول از خالجوش برای تثبیت خاموت روی میلگرد طولی استفاده می‌کنند. این اقدام یکی از خطوط قرمز بازرسی سازه است. حرارت ناشی از جوشکاری برق، ساختار متالورژیکی میلگردهای طولی و عرضی را تغییر داده و باعث ایجاد فاز ترد و شکننده در نقطه اتصال میشود.
جوش دادن خاموت، تنش تسلیم میلگردهای طولی را به شدت پایین می‌آورد و تحت بارهای دینامیکی باعث شکست ناگهانی سازه میشود. تمامی اتصالات خاموت به آرماتورهای طولی باید حتماً با سیم آرماتوربندی نرم و به صورت دوبل بسته شوند. در صورت نیاز به آماده‌سازی خاموت به صورت کارخانه‌ای، استفاده از خدمات برش و خم استاندارد مانع از بروز خطاهای دستی در کارگاه میشود.
مقایسه الزامات فنی و خطاهای شایع در خاموت‌گذاری
| پارامتر اجراییشاخص کنترلی | ضابطه استانداردمبحث ۹ و آبا | خطای شایع کارگاهاشتباه آرماتوربند | نتیجه بازرسیتصمیم ناظر | |
|---|---|---|---|---|
| قطر قرقره خم | قطر قرقره خم | حداقل ۴ برابر قطر میلگرد | خم تیز با آچار عجل روی لبه میز | رد کامل خاموت به علت ایجاد ترک |
| زاویه قلاب انتهایی | زاویه قلاب انتهایی | ۱۳۵ درجه با طول مهاری ۱۰ برابر قطر | خم ۹۰ درجه یا طول ریشه کوتاه | عدم تایید بتن‌ریزی و الزام اصلاح |
| فاصله در ناحیه بحرانی | فاصله در ناحیه بحرانی | نصف فاصله ناحیه میانی مقطع | فاصله‌گذاری یکنواخت در طول عضو | دستور افزودن خاموت اضافه |
| اتصال خاموت به طولی | اتصال خاموت به طولی | بستن با سیم آرماتوربندی دوبل | خالجوش زدن برای تثبیت سریع | رد فنی قطعی و تعویض میلگرد |
ابعاد و الزامات بر اساس مبحث نهم مقررات ملی ساختمان و استاندارد آیین‌نامه بتن ایران تنظیم شده است.
میلگرد موجود در انبار
قیمت‌ها به تومان و بدون احتساب مالیات بر ارزش افزوده است. قیمت‌های این مطلب مربوط به روز انتشار است و بازار آهن روزانه نوسان دارد. برای دریافت قیمت امروز با 0912-6758145 تماس بگیرید.
- گرد بستر 5.5سایز 5.5استعلام قیمت
- میلگرد 30 سادهسایز 30استعلام قیمت
- میلگرد 28 سادهسایز 28استعلام قیمت
- میلگرد 26 سادهسایز 26استعلام قیمت
- میلگرد 24 سادهسایز 24استعلام قیمت
کنترل کیفیت خاموت‌گذاری قبل از بتن‌ریزی
رعایت دقیق قطر قرقره خم، زاویه قلاب ۱۳۵ درجه و فاصله خاموتها در ناحیه بحرانی، معیارهای اصلی تایید صورت‌جلسه آرماتوربندی توسط مهندس ناظر هستند.
تجهیز کارگاه به ابزار خم‌کاری استاندارد و آموزش آرماتوربند برای پرهیز از خالجوش و خم‌های تیز، جلوی دوباره‌کاری و هزینه‌های سنگین تخریب یا جلب رضایت ناظر را می‌گیرد.
سوالات متداول درباره خاموت‌گذاری و خم میلگرد
چرا استفاده از میلگرد A3 برای ساخت خاموت مجاز نیست؟
میلگرد A3 دارای درصد کربن بالاتر و انعطافپذیری کمتری نسبت به رده A2 است. خم کردن این مقطع تا زاویه ۱۳۵ درجه باعث ایجاد ترکهای مویی در انحنای خمش میشود که مقاومت برشی سازه را در برابر نیروهای زلزله به شدت کاهش میدهد.
طول مهاری قلاب خاموت ۱۳۵ درجه چقدر باید باشد؟
امتداد مستقیم انتهای خم ۱۳۵ درجه باید حداقل برابر ۱۰ برابر قطر میلگرد خاموت یا ۷۵ میلی‌متر باشد (هر کدام که بیشتر است). به عنوان مثال برای خاموت سایز ۱۰ میلی‌متر، طول این ریشه مستقیم پس از خم باید حداقل ۱۰ سانتی‌متر اجرا شود.
آیا خالجوش زدن خاموت به میلگرد طولی ستون اشکالی دارد؟
بله، جوشکاری حتی در حد خالجوش ناچیز، ساختار متالورژیکی فولاد میلگرد طولی را تغییر داده و باعث ایجاد فاز تردی در نقطه اتصال میشود. این کار مقاومت کششی میلگرد طولی را کاهش داده و در صورت بازرسی مهندس ناظر قطعاً رد خواهد شد.
فاصله خاموتها در ناحیه بحرانی تیر و ستون چگونه تعیین میشود؟
فاصله خاموتها در دو سر تیر و ستون (ناحیه بحرانی) معمولاً نصف فاصله خاموتها در قسمت میانی است. همچنین این فاصله نباید از ۸ برابر قطر باریکترین میلگرد طولی یا ۲۴ برابر قطر خاموت یا یکچهارم کمترین بعد مقطع بیشتر باشد.
